Integralność utworu architektonicznego a jego przebudowa

www.sxc.hu

Dyskusje prawne, jakie towarzyszą eksploatacji dzieł architektonicznych, dotyczą często konfrontacji praw autorskich architekta z prawem właściciela budynku; powstają one z reguły przy zmianach i przebudowach.

Naturalnie adaptacja czy przeróbka z natury rzeczy wkracza w integralność utworu i w tym zakresie nie może być mowy o naruszeniu prawa. Niemniej dozwolone powinny być takie zmiany, które są konieczne lub uzasadnione ze względu na charakter opracowania.

Przykład: w związku z dostosowaniem budynku do korzystania z niego przez osoby niepełnosprawne, konieczna jest przebudowa schodów oraz dodatkowo stworzenie podjazdów dla wózków inwalidzkich – czy taka „ingerencja” wymaga zezwolenia twórcy?Przydatne może okazać się odwołanie do kryterium zmian, co do których twórca nie miałby słusznej podstawy, aby im się sprzeciwić. Ustawodawca nie upoważnia natomiast autora opracowania (także wówczas, gdy uzyskał już zgodę na wykonywanie autorskich praw zależnych) do dokonywania dowolnych zmian w dziele macierzystym, do zniekształcania jego wymowy i ideologii. Aby zmniejszyć tego rodzaju ryzyko autor macierzysty może do umowy dotyczącej wykonywania autorskich praw zależnych wprowadzić odpowiednie postanowienia, np. zobowiązujące do przedstawienia mu w celu akceptacji opracowania przed jego rozpowszechnieniem.

Wyważenie interesów stron jest bardzo trudne – z jednej strony mamy prawo autora a z drugiej konieczność zmian podyktowana chociażby upływem czasu.

Dla orzecznictwa polskiego przydatne mogą okazać się wskazówki czerpane z judykatury francuskiej i niemieckiej. Z góry trzeba zaznaczyć, że rozstrzygnięcia dalekie są od jednolitości. Można poprzestać na wnioskach płynących z nowszych orzeczeń. Zgodnie z nimi, żądaniu całkowitej nietykalności dzieła sprzeciwia się użytkowe przeznaczenie budynku. Właściciel ma prawo wniesienia zmian, jeżeli pojawi się konieczność przystosowania budowli do nowych potrzeb. Mimo to sędziowie powinni ocenić, czy zniekształcenia dzieła architektonicznego – z punktu widzenia ich charakteru i następstw – są usprawiedliwione przez okoliczności, które zmusiły właściciela do ich wprowadzenia. Sąd francuski (uzasadniając dopuszczalność modyfikacji w jednym ze sporów) uznał, że położenie gospodarcze pozwanego narzucało konieczność pilnego przeprowadzenia prac. Ponadto wykonano je tak, aby zmiany były jak najmniej widoczne. W konkluzji przyjęto, że sporne prace nie wyrządzają dostatecznie poważnej szkody dziełu architektonicznemu, uzasadniającej żądanie ich pominięcia.

Odmienny tok rozumowania pojawił się w orzecznictwie niemieckim. Sąd uznał zmiany budowli za naruszające integralność pracy architekta i nakazał usunięcie zniekształceń dzieła. Mogło to nastąpić – według wyboru pozwanego – przez przywrócenie stanu poprzedniego albo całkowite usunięcie części dzieła pozostawionych przez właściciela w stanie nie zmienionym. Druga z możliwości świadczy o tym, że orzeczenie, chroniąc utwór przed zmianami, dozwoliło równocześnie na jego zniszczenie przez właściciela.

Co na to polskie sądy?

Sąd Wojewódzki w Krakowie w wyroku z 25.5.1979 r., uznał, że zmiana projektu (zastąpienie budynków 24-piętrowych domami o 11 kondygnacjach, modyfikacje rozwiązań dotyczących usług, zieleni i „małej architektury”) wypaczyła koncepcję architektoniczną powoda. Naruszenie integralności dzieła prowadzi do znacznego pogorszenia warunków mieszkaniowych i życiowych mieszkańców. Sędziowie nie znaleźli okoliczności uzasadniających wprowadzenie zmian. Wyrok uznaje, że nie można do nich zaliczyć zamiaru osiągnięcia znacznych oszczędności i przyspieszenia budowy. Nawet gdyby pozwany kierował się tymi motywami, naruszenie integralności koncepcji architektonicznej jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i w sposób niedozwolony wkracza w wartości kulturowe.

W późniejszym wyroku z 11.12.1981 r., Sąd Najwyższy stwierdził, że podmiot nabywający prawa majątkowe do projektu koncepcyjnego urbanistyczno-architektonicznego osiedla mieszkaniowego powinien realizować budowę zgodnie z tym projektem. Jeżeli pragnie wprowadzić w nim zmiany, powinien uzyskać zgodę twórcy. Jednakże zmiana naruszająca integralność koncepcji może być wniesiona nawet bez zezwolenia twórcy, gdy spełnione są przesłanki dopuszczalności jej wprowadzenia.

Zatem jednolitości nie ma, stanowiska są podzielone – należy o tym pamiętać przystępując np. do wprowadzania zmian (np. przebudowy) utworu architektonicznego.


Tagi: , , ,

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>